विचारहेडलाईन

साम्यवाद र पूँजीवादको चपेटामा लोकतान्त्रिक समाजवाद

कृष्ण हुमागाँई

दोस्रो बिश्वयुद्धपछि पनि जुनबेला बिश्वमा साम्यवादी कम्युनिष्ट र पूँजीवादी साम्राज्यले राज गरिरहेको थियो, त्यसबेला आम मानिसहरु समानताको अवसरबाट बञ्चित थिए । साम्यवादीहरु गरीबीको नारा दिएर सिमित मानिसले एकाधिकारवादी शासन चलाएर शोषण गरिरहेका थिए भने पूजीवादीहरु प्नि थोरै मानिसको पहुँचमा अधिक सम्पत्ति थुपारेर गरीब माथि नै शेषणको दुष्चक्र चलाईरहेका थिए । यस्तैमा नेपालको जहाँनिय निरंकुश राणा शासनको बिरुद्ध क्रान्तिको बिगुल फुक्नु भएका क्रान्तिकारी नेता बीपी कोइरालाले साम्यवमद र पूजीवादको उत्पीडनबाट प्रताडित मानव समुदायलाई उन्मुक्ति दिन प्रजातान्त्रिक समाजवादको नीति अघि सार्नुभयो । शुरुका दिनमा कालमाक्सको आर्थिक कार्यक्रमबाट प्रभावित बीपीले अघि सार्नु भएको यो समाजवादी नीति नेपालका लागि त थियो नै, तर यसको ब्यपकता बिश्वभरी नै रहयो । माक्र्सपछि भारतका समाजवादी नेताहरु माहात्मा गान्धी, जयप्रकाश नारायण, राममनोहर लोहिया आदिको सम्पर्क र सम्बन्धबाट प्रभावित बीपीले नेपालमा अघि सार्नुभएको को यो समाजवादी नीतिलाई भारताका साथै बिश्व समाजवादी नेताहरुले ब्यापकता दिए ।

युरोप लगायत बिश्वका समाजवादी राष्ट्रहरुले साम्यवादी कम्युनिष्ट र पूँजीवादीहरुको पञ्जाबाट गरीबलाई मुक्त राखी मानवीय मुल्य र मान्यतामा आधारित भएर समानताको ब्यवहार सबैमा लागू गर्ने उद्देश्यले अन्राष्ट्रीय समाजवादी आन्दोल (सोसलिष्ट इन्टरनेशनल) गठन भयो । जर्मनीका चान्सलर विली ब्रिण्ट अध्यक्षर बीपी कोइराला उपाध्यक्ष रहनु भएको सोसलिष्ट इन्टरनेशनलले स्वतन्त्रतासहितको प्रजातन्त्र चाहने संसारका समाजवादी मुलुकहरुलाई संगठित गरेर अघि बढेको समाजवादी आन्दोलनलाई पूर्वी युरोपमा कम्युनिष्ट सत्ता ढलेसँगै केही सहजता भएपाि नव उदारवादी बिश्व पूँजीवादको सेप लागि रहेको छ । नेपालको सन्दर्भमा समाजवादीहरुले यहाँको परम्परागत सामन्ती सत्ता र कम्युनिष्टहरुसँग एकै पटक संघर्ष गर्नु पररहेको छ । राजतन्त्रको पतनपछि कम्युनिष्टहरुसँगको सहकार्यलाई क्षणिक सौदावाजीको रुपमा लिनु नै उचित हुन्छ । उनीहरुले सकेको दिन साम्यवादी एकदलीय शासन नै लगाउने हुन् । लोकतन्त्रलाई त उनीहरुले उपयोग मात्र गरेका हुन् ।

लोकतन्त्र, साम्यवाद, समाजवाद र पुँजीवाद

भारतीय समाजवादी नेताहरु जवहारलाल नेहरु, डा. राममनोहर लेहिया र जयप्रकाह नारायण जेपीले प्रजातान्त्रिक समाजवादको अवधारणालाई अगाडि बढाएका थिए । बीपी पनि लोहिया र जेपीबाटै प्रभावित भएर प्रजातान्त्रिक समाजवादको अवधारणालाई नेपाली कांग्रेसको मूल सिद्धान्त बनाउनुभएको थियो । बीपीको समाजवादको अवधारणाभित्र राजनीतिक स्वतन्त्रता र आर्थिक समानता मुख्य लक्ष्य थियो । जुन कुरा रसियन मोडलको समाजवाद ? (साम्यवाद)–मा नहुनुकै कारण असफल भएको थियो । बीपीले मूलतः लोकतन्त्रसहितको समाजवादको व्याख्या गर्नु भएको थियो । उहाँ भन्नुहुँथ्यो ‘लोकतन्त्रविनाको समाजवाद साम्यवाद हो ।’ अर्थात साम्यवादमा प्रजातन्त्र थप्यो भने समाजवाद बन्छ र समाजवादबाट प्रजातन्त्र झिकिदियो भने त्यो फेरि साम्यवाद बन्दछ । जहाँ नागरिकको स्वतन्त्रताका अधिकारहरुको ेअपहरण हुन्छ । लोहियाले समाजवादको बाधक केन्द्रीकृत सत्ता हुन् भनेका थिए । उनको तर्क हुने गर्थ्यो, अत्यधिक केन्द्रीकृत शासनले भ्रष्टाचार र निरंकुश शासन व्यवस्थालाई प्रोत्साहन गर्छ । रसियन मोडलको समाजवाद असफल हुनुको मुख्य कारण त्यहाँ लोकतन्त्र थिएन । अत्यधिक केन्द्रीकृत शासन व्यवस्था थियो ।

नेपालमा बीपी कोइराला प्रधानमन्त्री भएपछि २०१५ पछि सुरुवात गरेको समाजवादी कार्यक्रमजस्तै वैज्ञानिक भुमिसुधार, बिर्ता उन्मूलन सहकारी अभियान अन्तर्गतका धर्म भकारीहरुको संचालन लगायत कार्यक्रम तत्कालिन सामन्तवादीहरूको षड्यन्त्रको सिकार भएको थियो । पछिल्लो दशकमा नवउदारवादी बिचौलिया पूँजीवादीहरूको मोजमस्तीको साधन भएको छ । भनिन्छ, समाजवाद १० प्रतिशत मात्रै सैद्धान्तिक अवधारणा हो भने ९० प्रतिशत व्यवहार हो । आजको अवस्थामा यहाँ कसको व्यवहार समाजवादी छ र ? तर पनि संविधानमा समाजवाद उल्लेख गरिएको छ । समाजवादको सामान्य परिभाषा उत्पादनको साधनमाथि सामूहिक अधिकार स्थापित गर्ने र त्यस्को न्यायोचित वितरण गर्ने प्रणाली हो । उत्पादनको एजेन्डा कुनै दलको प्राथमिकतामा देखिँदैन । राष्ट्रिय उत्पादन र सन्तुलित बितरण प्रणाली छैन । बैदेशिक रोजगारीमा गएका श्रमिकले घर परिवारलाई पठाएका रेमिटान्सले देशको अर्थतन्त्र चलेको छ । ेसियोदेखि सुनसम्म र नुनदेखि लसुनसम्म आयात गर्ने देशमा समाजवादको बहस कति सार्थक होला ? शिक्षा र स्वास्थ्य र रोजगारीको क्षेत्रलाई निजीकरण गरिएको मुलुकमा समाजवादको बहस पनि पीडादायी नै हुने रहेछ । राष्ट्रिय उत्पादनको निर्यात शुन्यता रहेको र आयातमा आधारित अर्थतन्त्र, भन्सार राजश्वबाट भएको आन्दानीलाई अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड मान्ने, राष्ट्रिय उत्पादनमा कुनै जोड नदिने निजीकरण गरिएको शिक्षा र स्वास्थ्यजस्ता मानवका आधारभूत आवश्यकतालाई व्यक्तिलाई नाफा कमाउन दिएर फेरि पनि समाजवाद त्यो पनि प्रजातान्त्रिक समाजवाद कसरी ल्याउने होला ?

साम्यवादमा सम्पुर्ण उद्योग कलकारखाना राज्यको हुने र राज्यले नै मानिसहरुलाई आवश्यक सर–सामान श्रम गरेको रेकर्डको आधारमा उपलब्ध गराउने हुन्छ भने समाजवादमा कतिपय अति आवश्यक र महत्वपुर्ण उत्पादनका कम्पनी, संस्थाहरु राज्य र नागरिकको संयुक्त लगानी, नागरिकहरुले नै सहकारी संस्थाहरुमार्फत संयुक्त र साझा लगानीमामा संचालन गर्ने, र उचित मूल्य र सहुलियतमा जनतामा उपलब्ध गराउँछ । त्यसैगरी पँुजीवादले सबै उत्पादन उद्योगलाई निजीको जिम्मा लगाउछ र उद्योगी, ब्यवसायीबाट कर लिएर त्यही करको पैसाले लोक कल्याणकारी योजनाहरु लागू गर्छ । यहाँ बजारको मूल्य माग र आपुर्तिको नियम र पर्तिस्पर्धाका आधारमा कायम हुन्छ । खुल्ला बजार अर्थनीति लिएको नव उदारवादी पुँजीवादमा जहाँ सस्तो हुन्छ, उपभोक्ताले त्यहीँ सामान खरिद गर्ने हुँदा बजारलाई प्रतिस्पर्धाले सन्तुलन त नियन्त्रणमा राख्दछ भन्ने मान्यता राकिएको हुन्छ ।

हम्रो मुलुकमा लोकतन्त्रले राजनैतिक अधिकार त दियो, तर जानतामा तीब्र आर्थिक उन्नतिको चाहना बढेको छ । जुन आजको सूचना र प्रविधिको बिकासले नागरिकका आवश्यकतार सम्पत्ति आर्जनको असिमित आकांक्षालाई समाजवादी राज्य ब्यवस्थाले मार्ग प्रसस्त गनुपर्छ । आजको बिज्ञाना र प्रविधिको दुनियाँमा एकाधिकारवादी, एकतन्त्रीय कम्युनिष्ट, तानाशाही, अधिनायकवादी वा साम्यवादी साशन प्रणाली सम्भव नै छैन । वादका सवालमा त दुनियाँमा अनेक वादहरु भेगेका छन् र ती वादहरुको अहिले पनि चर्चा हुने गरेको छ । जस्तै ः सामन्तवाद, साम्राज्यवाद, बिस्तारवाद, माक्र्सवाद, लेनिनवाद, माओवाद, एकाधिकारवाद, सर्वसत्तावाद, साम्यवाद, सर्वहारा वर्गको अधिनायकवाद, नौलो जनवाद, राजशाही निरंकुशतावाद, अराजकतावाद, आतंकवाद, पूँजीवाद, नव उदारवादी पूँजीवाद, प्रजातान्त्रिक समाजवाद, बैज्ञानिक समाजवाद, संवैधानिक समाजवाद, साजाजिक समाजवाद, लोकतान्त्रि समाजवाद आदि । यी मध्ये हाम्रो जस्तो धनी र गरीबबीचको फराकिलो खाड्ल भएको मुलुकमा अरुवाद भन्दा लोकतान्त्रिक समाजवाद नै उत्तम र श्रेष्ठ हुनसक्छ ।

  साम्यवादी र लोकतन्त्रवादीले भन्ने समाजवाद एउटै हो त ?

भन्नका लागि त अहिले नेपालका कम्युनिष्टले पनि साम्यवाद भन्न छोडेका छन्, उनीहरु प्नि समाजवाद नै भन्दैछन । उनीहरुले भन्ने समाजवाद र लोकतन्त्रवादीले भन्ने गरेको समाजवादमा के भिन्नता छ ? भन्ने कुरा खुट्याउन जनस्तरमा समस्या परेको हुनसक्छ । नेपालको संविधानमै समाजवाद उन्नमुख भनेर लेखिएको छ । तर लोकतन्त्रवादीले भन्ने समाजवाद र कम्युनिष्टहरुले भन्ने समाजवाद एकै प्रकारको हो त ? कम्युनिष्टहरुले एकलौटी साशनसत्ता चलाएका मुलुकमा कस्तो समाजवाद छ ? त्यहाँ सम्पत्ति माथिको नागरिकको अधिकार स्थापित छ कि छैन ? त्यहाँ वाक स्वतन्त्रता, प्रेस स्वतन्त्रता, मानव अधिकार, र्धािमक, सामाजिक, सांस्कृतिक स्वतन्त्रता, बैयक्तिक स्वतन्त्रता, जनमतको कदरको कुरा, आवधिक निर्वाचन, बालिग मताधिाकार, कार्यपालिका, ब्यवस्थापिका र न्यायपालिकाबीचमा शक्ति पृथकीकरण र सन्तुलनको सिद्धान्त र ब्यवस्था कस्तो छ ? लगायतका मानव जीवनका लागि अपरिहार्य स्वतन्त्रताहरु राज्य नियन्त्रित र कुण्ठित छन् कि छैनन् भन्ने सवाल प्रमुख हो । सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्वको वकालत गर्दै संसारभरका कम्युनिष्ट एक होऔं भन्ने कम्युनिष्ट एकतन्त्रीय ब्यवस्थामा लोकतन्त्रका यी आधारभूत मूल्य र मान्यताहरु हुँदैनन् । त्यसैले सच्चा र यमान्दार लोकतन्त्रवादीले कम्युनिष्टले भन्ने गरेको समाजवादको ललीपपमा भुलिनु, झुक्किनु हुँदैन । उनीहरुको शक्ति पुगेका दिन, दुइतिहाई बहुमत आएका बखत संविधान संशोधन गरेर साम्यवादी शासन नै लगाउने हुन् कम्युनिष्टहरुले । यो लोकतान्त्रिक ब्यवस्था कम्युनिष्टको साध्य होइन, साम्यवादी एकतन्त्रीय शासन ब्यवस्थामा पुग्ने भ¥याङ्ग मात्र हो भन्ने कुरा नेपाली जनताले छर्लङ्ग नबुझेसम्म लोकतन्त्र दीगो हुनसक्दैन ।

सर्वहारा वर्गको आवश्यकता परिपूर्ति नाममा प्राणी जगतलाई आवश्यक पर्ने आहाराको गर्जो टार्दैमा मानव मस्तिष्कको सिर्जनात्मक क्षमता र आवश्यकता पुरा हुन सक्दैन । पेटको भोक टार्ने कुरा पछौटे समाजको आवश्यकता र बाध्यता होला । तर २१ औं शताब्दिको मानिसको आवश्यता यतिमै सिमीत हुन सक्दैन । मानव मस्तिष्कको सिर्जनाको स्वरुप र आविश्कार अकल्पनीय छ । कल्पनासिलताले सिर्जना गर्छ, तर कस्ले कस्तो बिषयमा कस्तो परिकल्पना गर्दैछ भन्ने सम्बन्धितलाई बाहेक अरुलाई थाहा हुँदैन, बिषयलाई सम्बन्धितले सार्वजनिक नगरेसम्म । त्यसैले राज्य नियन्त्रित एकदलीय, एकतन्त्रीय अधिनायकवादी शासन भन्दा कैंयौ गुणाबढी उत्तम मात्र हाइन, सर्वश्रेष्ठ नै हो लोकतान्त्रिक समाजवादी शासन प्रणाली ।

कम्युनिष्टले भन्ने समाजवाद र लोकतान्त्रिक समाजवादकाप्रति सामान्य छलफल गरेपछि अब बिश्व पूँजीवादी शासनले मध्यम वर्ग, निम्न मध्यम बर्ग र बिपन्न बर्गलाई पारेको अफ्ठ्यारो पनि निकै सकसपूर्ण छ । आधारभूत रुपमा समाज बिकासको क्रम द्रूत गतिमा अघि नबढेको अल्प बिकसित र बिकासन्मुख मुलुकहरुमा सर्वप्रथम लोकतान्त्रिक समाजवाद आवश्यक रहेपनि नव उदारवादी पूँजीवादले समाजवादीहरुलाई समेत नराम्ररी ओझेलमा परेको छ । आर्थिक रुपमा सबल पूँजीवादी राष्ट्रहरुले आफ्ना मुलुकमा गरेका लोक कल्याणकारी प्रबन्धलाई समाजवादीहरुले गलत भन्न सक्ने अवस्था छैन ।

तर त्यो सम्पन्न पूँजीवादी मुलुकमा सम्भव छ, हाम्रो जस्तो बिकास नै नभएको देशमा पूँजीवादी देशको ढाँचामा सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम सञ्चालन नै गर्न सकिदैन । राष्ट्रको आम्दानी नै अत्यन्तै थोरै भएको मुलुकमा पश्चिमा पूँजीवादी मुलुकको जस्तो बितरण प्रणाली हामीले थेग्नै सक्दैनौं । अनि समाजवादले उत्पादन, आवश्यकता र अवसरको समान वितरणको परिकल्पना गर्दछ भने पूँजीवादले एकै ब्यक्ति, परिवार वा कम्पनीको स्वामित्वमा राज्यको सम्पत्तिको ठूलो हिस्सा जिम्मा लगाउँदछ । पूँजीवादमा सीमित मानिस मात्र अथाहा धनी हुने र तीनले तिरेको करबाट राज्यले अरुको गाँस, बास र कपासको प्रबन्ध राज्यले नै गरिदिने भएको हुँदा त्याहाँ पनि मानिसहरु सुखी र खुशी नै हुने भए ।

नेपालमा किन समाजवाद आवश्यक छ ?

हाम्रो जस्तो सानो अनि गरीब मुलुकमा बिचौलिया पूँजीवादी अर्थ ब्यवस्थाले ठूलो बिभेद, अनि धनी र गरीबको बीचमा झन् ठूलो खाड्ल खडा गर्दछ । साम्यवादी कम्युनिष्ट शासनले त झन् मध्ययुगिन दासतातर्फ धकेल्छ नै । आफ्नै राष्ट्रको उत्पादनमा आत्मनिर्भर नरहेको देशमा कम्युनिष्ट वा पूँजीवादी शासन बिडम्बना नै हुन्छ । हुन त आजको दुनियाँमा कम्युनिष्ट शासन त सम्भव नै छैन । बिज्ञान र प्रविधिले बिश्वलाई एउटा गउँको रुपमा साँघु¥याएको वर्तमानमा बिश्वबाट अलग गरेर बन्द समाज चलाउने कल्पना पनि गर्न सकिन्न । त्यसैले अब संसरमा कहिंपनि कम्युनिष्टको एकन्त्रीय अधिनायकवादी शसन आउनै सक्दैन । आजको शिक्षित युवा पुस्ताले स्वतन्त्रता बिनाको रोबर्ट भएर शासित हुन चाहँदैन । एकतिर कम्युनिष्टको मान्छे अन्तराष्ट्रिय जाति हुनेछ, उठ भोका, नाङ्गा…… भन्ने नारा र अर्कोतिर जनतालाई भ्रममा पार्न राष्ट्रवादको चर्को नाराका बीचमा बडो बेमेल छ । आफूलाई राष्ट्रवादी भन्ने अनि बिदेशी राजनैतिक दलका अधिनायकवादी नेताका तस्वीरहरु लोकतान्त्रिक मुलुकको आफ्ना पार्टी कार्यालय र कार्यक्रमहरुमा प्रदर्शन गर्नेहरु अन्तराष्ट्रियवादी हुन् कि राष्ट्रवादी ? भोको पेट र नाङ्गो आङले जाहाँ लाउन खान पाउँछ उसको देश त्यही हो । भुगोलको देश त शासकहरुले आफ्नो शसनसत्ता जोगाईराख्न परिकल्पना गरेको सीमारेखा मात्र हो भन्ने गरेको सुन्थे म साने हुँदा । देशका बारेमा यसो भन्नेहरुलाई कसरी राष्ट्रवादी भन्नु र ? अनि कम्युनिष्ट शासनले सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्वको वकालत गरेपनि शासनसत्तामा त्यो वर्ग कहिल्यै पुग्दैन, अनि राजकीय शासनसत्ता संचालन गर्ने दक्षता, कार्यकुशलता र क्षमता त्यो वर्गमा न्यून मात्रामा हुन्छ । अभिजात्य एलिट वर्गले नै कम्युनिष्ट शासनमा लालफिताशाही चलाइरहेको हुन्छ । संसारका कम्युनिष्ट शासकहरु लेनिन, स्टालिन, एगेल्स, माओ, गोन्जालो, फिडेल क्यास्ट्रो, राउल क्यास्ट्रो, चे ग्वेवरा, किमइल सुङ, किम जोङ्ग, कोही पनि सर्वहारा वर्गका मान्छे होइनन्, थिएनन् ।

त्यसैले एकातिर कम्युनिष्टहरुको सगोत्रीय बिदेशभक्तिले राष्ट्रवाद कमजोर हुँदै गरेको अवस्था र नव उदारवादी बिचौलिया पूँजीवादले पनिराष्ट्रवादको हित गर्दैन । उद्योगधन्धा, उत्पादन र समृद्धिको मार्गमा लागेको पूँजीवादले आफ्नो देशको माया गर्छ, तर हामीकहाँ उत्पानशिल पूँजीवाद छैन । सट्टेवाजी, सुदखोर बिचौलिया पूँजीवादले राष्ट्रिय पूँजीपति वर्गको उदय पनि हुन सक्दैन । बिचौलिया पूँजीवादले पूँजीको पलायनलाई रोक्न पनि सक्दैन । सट्टेवाजी जुवाडेहरु जाहाँ जुवा खेल्न पाउँछन्, त्यही गैहाल्छन् । देश त रित्ताकोे रित्तै  नेपालमा औद्योगिक राष्ट्र हुन्थ्यो भने यहाँको पूँजीपति वर्गले पूँजी पलायनलाई अवश्य नै रोक्ने थियो । पूँजीलाई एकत्रित नगरी र ठूलोपूँजी जम्मा नगरी ठूला–ठूला उद्योगहरु स्थापना र सञ्चालन हुन सक्दैनन् । देशबाट अन्यत्र हुने पुँजी निवेसलाई रोकेर देशमै पर्याप्त पुँजी जम्मा नगरेसम्म मुलुक उदारवादी पुँजीवादमा पनि जान सक्दैन । देशलाई पुँजीवादी अर्थतन्त्रको बाटोमा अघि बढाउन बिचौलिया पुँजीवादले भन्दा उत्पादनमुखी पुँजीवादले आफ्नै कम्पनी चलाउने स्वार्थले भएपनि पूँजीपति वर्गले पूँजी आफ्नै देशमा जम्मा गर्दछ र देश धनी हुन्छ ।

तर सबै नागरिक पुँजीवादी मुलुकमा धनी हुँदैनन् । औद्योगिक पूँजीपतिहरु नभएको बिचौलियहरुले देश हाँकेको र आफूलाई कम्युनिष्ट हौं भन्नेहरु झन् बढी बिचौयिा कर्ममा रमाउने गरेको हाम्रो जस्तो मुलुका देशभक्तिलाई जोगाउन र पूँजीको पलायनलाई रोकेर नागरिकको मुहारमा सुखर खुशी ल्याउनकै लागि लोकतान्त्रिक समाजवाद आवश्यक छ । लोकतान्त्रिक समाजवादमा एउटा गरीबले पनि धनी हुनसक्छ, यो अवसर पाउँछ । लम्पट सर्वहारा वर्ग जस्लाई राजनैतिक चेतको कुनै पर्वाह छैन र बिचौलिया पूँजीपति वर्ग जस्लाई टुरिष्ट भएर संसार घुमेर मस्ती गर्न पुग्छ । यी दुवै वर्ग र गरीबको नममा राजनीति गरेर उदाएको नव भुइफुट्टा राजनीति पेशकर्मीलाई यो देश, जनता, यहाँको लोकतन्त्र केहीको मतलव छैन । लुट्नसकेसम्म लुट्ने यो नव भुइफुट्टा लुटाहा वर्ग जस्को कुनै बिचार, सिद्धान्त केही छैन, लुटनकै लागि राजनीतमा आएका यी माफियाले देश बनाउँदैनन् । यो आफ्नो स्वार्थका खातिर जोसँग पनि घाँटी जोड्न पुग्छ । यस्तोहरुबाट देश र जनतालाई मुक्ति दिलाउन श्रमजीवी, निम्न मध्यम र मध्यम वर्ग (जो स्वभाविक रुपमा लोकतान्त्रिक समाजवादकाप्रति आस्थावान हुन्छ)–ले बैचारिक हस्तक्षेप बढाउनै पर्दछ । यी दुवै घातक तत्वबिचारबाट मुलुकलाई बचाउन नेपालमा लोकतान्त्रिक समाजवाद आवश्यक छ ।

लेखक नेपाल पत्रकार महासंघ झापाका पूर्व सभापति, नेपाल प्रेस युनियनका पूर्व केन्द्रीय सदस्य र पूर्व झापा जिल्ला अध्यक्ष हुन् । हाल नेपाली कांग्रेस झापाको जिल्ला सचिव रहनु भएका हुमागाँई कांग्रेसले बिपी कोइरालाको प्रजातान्त्रिक समाजवादी नीतिलाई जनस्तरमा लागू गर्न ढिला गर्न नहुने मान्यता राख्छन्)

Related Articles

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Back to top button