छोराहरू कलङ्क होइनन्, गलत संस्कार कलङ्क हो

शुभद्रा भट्टराई (अर्याल)

म फेरि पनि एउटी आमाको हैसियतले भन्न चाहन्छु—छोरा हुनु कुनै अपराध होइन। छोरा परिवार, समाज र देशका कलङ्क होइनन्। कुनै पनि बालक जन्मँदै गलत सोच, हिंसात्मक प्रवृत्ति वा अपराध गर्ने मानसिकता लिएर जन्मिँदैन। उसको सोच, व्यवहार, चरित्र र जिम्मेवारी निर्माणमा परिवार, विद्यालय, समाज र उसले पाउने संस्कारको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। त्यसैले कुनै अपराध वा हिंसाको घटनापछि सबै छोराहरूलाई एउटै दृष्टिले हेर्नु न्यायपूर्ण हुँदैन। समस्या छोरा हुनुमा होइन, उसलाई कस्तो संस्कार, शिक्षा र सामाजिक वातावरण दिइयो भन्ने कुरामा खोजिनुपर्छ।

हामीले आफ्ना छोराछोरीलाई हुर्काउँदा उनीहरूलाई पढाइ, रोजगारी, सफलता र प्रतिस्पर्धाका लागि मात्र तयार पार्ने होइन, असल मानिस बन्ने शिक्षा पनि दिनुपर्छ। छोरालाई “तिमी पुरुष हौ, त्यसैले बलियो हुनुपर्छ” भनेर मात्र सिकाउनु पर्याप्त हुँदैन। उसलाई “तिमी मानिस हौ, त्यसैले अरू मानिसको सम्मान गर्नुपर्छ” भनेर पनि सिकाउनुपर्छ। शक्ति भनेको अरूलाई दबाउनु होइन, आफूभित्रको गलत आवेगलाई नियन्त्रण गर्न सक्नु हो भन्ने कुरा बुझाउनुपर्छ। पुरुष हुनुको अर्थ कठोर, आक्रामक वा अरूमाथि अधिकार जमाउने हुनु होइन; पुरुष हुनुको वास्तविक अर्थ जिम्मेवार, संवेदनशील, संयमी र सम्मान गर्न सक्ने मानिस हुनु हो।

छोरालाई “तिमी घरको छोरा हौ” भनेर अधिकारको अनुभूति मात्र गराउनु हुँदैन। उसलाई “तिमी पनि यो घरको जिम्मेवार सदस्य हौ, त्यसैले घरका सबै सदस्यसँग समान व्यवहार गर्नुपर्छ” भनेर सिकाउनुपर्छ। घरमा आमाको सम्मान कसरी गरिन्छ, दिदीबहिनीलाई कस्तो व्यवहार गरिन्छ, श्रीमती वा जीवनसाथीसँग कसरी समान रूपमा व्यवहार गरिन्छ, छोरी र छोराबीच कस्तो समानता कायम गरिन्छ भन्ने कुरा बालबालिकाले किताबबाट भन्दा धेरै घरको व्यवहारबाट सिक्छन्। त्यसैले संस्कारको पहिलो पाठ घरबाटै सुरु हुन्छ।

हामीले छोरीलाई आफ्नो इज्जत जोगाउनुपर्छ भनेर सिकाउँदा छोरालाई पनि अरूको इज्जत, अधिकार र स्वतन्त्रताको सम्मान गर्नुपर्छ भनेर सिकाउनुपर्छ। छोरीलाई आफ्नो शरीरमाथि आफ्नो अधिकार छ भनेर सिकाउँदा छोरालाई पनि अरूको शरीर, इच्छा र व्यक्तिगत सीमाको सम्मान गर्नुपर्छ भनेर बुझाउनुपर्छ। कसैले “हुँदैन” भन्यो भने त्यो “हुँदैन” नै हो भन्ने कुरा छोराले सानैदेखि बुझ्नुपर्छ। कसैको इच्छा विपरीत कुनै व्यवहार गर्नु गलत हो भन्ने चेतना उसको संस्कारको हिस्सा बन्नुपर्छ।

अब आमाबुबाले छोरीलाई मात्र होइन, छोरालाई पनि उत्तिकै ध्यान दिएर हुर्काउनुपर्ने समय आएको छ। छोरीलाई आत्मरक्षा सिकाऔँ, तर छोरालाई पनि आत्मसंयम सिकाऔँ। छोरीलाई आफ्नो अधिकारबारे जानकारी दिऔँ, तर छोरालाई अरूको अधिकारको सम्मान गर्न सिकाऔँ। छोरीलाई आफू अन्यायमा पर्दा “हुँदैन” भन्न सक्ने बनाऔँ, तर छोरालाई पनि अरूले “हुँदैन” भन्दा त्यसलाई सुन्न, बुझ्न र सम्मान गर्न सिकाऔँ। छोरीलाई गलत व्यवहारविरुद्ध आवाज उठाउन सिकाऔँ, तर छोरालाई कसैको आवाज दबाउनु हुँदैन भन्ने शिक्षा दिऔँ। छोरीलाई आत्मनिर्भर बनाऔँ, तर छोरालाई पनि आफ्नो व्यवहार र निर्णयप्रति जिम्मेवार बन्न सिकाऔँ। छोरीलाई शिक्षा र अवसर दिऔँ, छोरालाई पनि संवेदनशील, सहयोगी र समानताको मूल्य बुझ्ने मानिस बनाऔँ।

हामीले कहिलेकाहीँ छोरीलाई मात्र धेरै सावधानी अपनाउन सिकाउँछौँ। कहाँ जाने, कसरी हिँड्ने, कससँग बोल्ने, कति रातिसम्म बाहिर बस्ने, कसरी कपडा लगाउने, कसरी आफूलाई सुरक्षित राख्ने भन्ने विषयमा छोरीलाई अनेकौँ निर्देशन दिइन्छ। सावधानी आवश्यक छ, आत्मरक्षा आवश्यक छ, आफ्नो सुरक्षाप्रति सचेत हुनु पनि आवश्यक छ। तर एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न हामीले आफैँलाई पनि सोध्नुपर्छ—छोरीलाई सुरक्षित रहन सिकाइरहँदा हामीले आफ्ना छोरालाई अरूलाई सुरक्षित महसुस हुने गरी व्यवहार गर्न कति सिकाएका छौँ?

एउटी छोरीको सुरक्षा केवल उसले कति सावधानी अपनाउँछे भन्ने कुराले मात्र निर्धारण हुँदैन। समाजमा हुर्किएका मानिसहरूको सोच, व्यवहार र जिम्मेवारीले पनि उसको सुरक्षा निर्धारण गर्छ। त्यसैले महिलामाथि हुने हिंसा, दुर्व्यवहार वा असम्मानको जिम्मेवारी पीडितमाथि मात्र थोपर्नु हुँदैन। पीडितलाई नै “किन त्यहाँ गयौ?”, “किन त्यस्तो गर्‍यौ?”, “किन सावधानी अपनाइनौ?” भनेर प्रश्न गरिरहँदा हिंसात्मक व्यवहार गर्ने व्यक्तिको सोच, उसको जिम्मेवारी र समाजले दिएको संस्कारबारे पनि प्रश्न गर्न आवश्यक छ।

आज आमाको कोखले प्रश्न गरिरहेको छ। आज छोरीको आँखाले प्रश्न गरिरहेको छ। आज परिवारले प्रश्न गरिरहेको छ। आज समाजले प्रश्न गरिरहेको छ। आज देशले प्रश्न गरिरहेको छ—हामी कस्तो समाज निर्माण गर्दैछौँ? के हामी यस्तो समाज चाहन्छौँ जहाँ छोरी जन्मेदेखि नै डर र सावधानीको पाठ पढेर हुर्किनुपरोस्, तर छोरालाई अरूको सम्मान र सुरक्षाको जिम्मेवारी सिकाउन बिर्सिइयोस्? के हामी यस्तो समाज चाहन्छौँ जहाँ कुनै दुःखद घटना भएपछि केही दिन आक्रोश हुन्छ, केही दिन बहस हुन्छ, सामाजिक सञ्जालमा आवाज उठ्छ, केही दिन न्यायको माग हुन्छ र त्यसपछि विस्तारै सबै कुरा सामान्यजस्तै बन्न पुग्छ?

अब यस्तो हुनु हुँदैन। कुनै पनि हिंसात्मक घटना केवल केही दिनको सामाजिक सञ्जालको बहसमा सीमित हुनु हुँदैन। हामीले आक्रोशलाई चेतनामा बदल्नुपर्छ। दुःखलाई अभियानमा बदल्नुपर्छ। आँसुलाई आवाजमा बदल्नुपर्छ। आवाजलाई नीति र व्यवहारमा बदल्नुपर्छ। कानुन बलियो बनाउनुपर्छ, कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन हुनुपर्छ र पीडितले न्याय पाउने वातावरण सुनिश्चित हुनुपर्छ। तर कानुन मात्र पर्याप्त हुँदैन। घरको संस्कार, विद्यालयको शिक्षा, समाजको सोच र राज्यको जिम्मेवारी सबै एकसाथ अघि बढ्नुपर्छ।

हिंसा रोक्ने जिम्मेवारी महिलालाई मात्र दिएर समाज सुरक्षित बन्न सक्दैन। महिलालाई आफ्नो अधिकार र सुरक्षाबारे सचेत बनाउनु आवश्यक छ, तर पुरुषलाई पनि सम्मान, समानता, आत्मसंयम र जिम्मेवारीको शिक्षा दिनु उत्तिकै आवश्यक छ। छोरीलाई “तिमी कमजोर छैनौ” भन्नुपर्छ, तर छोरालाई पनि “तिम्रो शक्ति अरूलाई कमजोर बनाउने अधिकार होइन” भनेर सिकाउनुपर्छ। छोरीलाई आफ्नो निर्णय आफैँ गर्न सक्ने बनाऔँ, तर छोरालाई अरूको निर्णय र स्वतन्त्रताको सम्मान गर्न सक्ने बनाऔँ।

हामीले घरमै समानताको अभ्यास सुरु गर्नुपर्छ। छोराले घरको काम गर्नु हुँदैन भन्ने सोच परिवर्तन गर्नुपर्छ। छोरीले मात्र खाना पकाउने, सरसफाइ गर्ने र परिवारको हेरचाह गर्ने होइन; छोरा पनि घरको जिम्मेवारीमा समान रूपमा सहभागी हुनुपर्छ। छोरालाई घरमा सम्मान दिँदा छोरीलाई कम सम्मान गर्ने संस्कार रहनु हुँदैन। छोराको गल्तीलाई “केटाहरूबाट यस्तो भइहाल्छ” भनेर सामान्यीकरण गर्ने प्रवृत्ति पनि बदल्नुपर्छ। गल्तीलाई लिङ्गका आधारमा सामान्य वा गम्भीर भनेर छुट्याउनु हुँदैन। गलत व्यवहार गलत नै हो र त्यसको जिम्मेवारी लिनुपर्छ भन्ने संस्कार बाल्यकालदेखि नै विकास गर्नुपर्छ।

म एउटी आमा हुँ। त्यसैले आज म छोरीका लागि मात्र होइन, छोराका लागि पनि चिन्तित छु। म चाहन्छु—मेरी छोरी निर्भय भएर बाँचोस्। उसले आफ्नो सपना पूरा गर्न हरेक क्षण डर र असुरक्षासँग संघर्ष गर्न नपरोस्। म चाहन्छु—मेरो छोरा यस्तो मानिस बनोस्, जसको उपस्थितिले कुनै महिलालाई डर होइन, सुरक्षा, सम्मान र विश्वासको अनुभूति होस्। म चाहन्छु—मेरो छोरा अरूको पीडा बुझ्न सक्ने, अन्याय देख्दा आवाज उठाउन सक्ने र आफ्नो व्यवहारप्रति जिम्मेवार बन्न सक्ने मानिस बनोस्।

म चाहन्छु—छोरालाई पुरुषत्वको नाममा कठोरता होइन, मानवता सिकाइयोस्। उसलाई प्रतिस्पर्धा मात्र होइन, सहकार्य पनि सिकाइयोस्। अधिकार मात्र होइन, जिम्मेवारी पनि सिकाइयोस्। आफ्नो स्वतन्त्रता मात्र होइन, अरूको स्वतन्त्रताको सम्मान पनि सिकाइयोस्। आफूलाई माया गर्न मात्र होइन, अरूको अस्तित्व र सम्मानलाई पनि स्वीकार गर्न सिकाइयोस्।

घरबाटै समानता सुरु होस्। विद्यालयबाटै सम्मान सुरु होस्। समुदायबाटै सुरक्षा सुरु होस्। राज्यबाटै न्याय सुनिश्चित होस्। प्रहरी र न्यायिक निकायप्रति नागरिकको विश्वास बलियो होस्। हिंसामा परेका व्यक्तिले आफ्नो कुरा भन्न डराउन नपरोस्। परिवारले पीडितलाई दोष दिने होइन, साथ दिने वातावरण बनाउनुपर्छ। समाजले घटनालाई सनसनीका रूपमा होइन, परिवर्तनको अवसरका रूपमा हेर्नुपर्छ।

अब हामीले प्रश्न पनि बदल्नुपर्छ। “छोरीलाई कति सुरक्षित बनायौँ?” भन्ने प्रश्नसँगै “समाजलाई कति सुरक्षित बनायौँ?” भनेर सोध्नुपर्छ। “छोरीलाई कति संस्कारी बनायौँ?” भन्ने प्रश्नसँगै “छोरालाई कति मानवीय र जिम्मेवार बनायौँ?” भनेर सोध्नुपर्छ। “महिलाले आफूलाई कसरी जोगाउने?” भन्ने प्रश्नसँगै “महिलामाथि हिंसा गर्ने सोच र व्यवहार कसरी अन्त्य गर्ने?” भन्ने प्रश्न पनि गर्नुपर्छ।

यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्ने जिम्मेवारी सरकारको मात्र होइन। यो प्रहरीको मात्र होइन। यो विद्यालयको मात्र होइन। यो आमाबुबाको मात्र पनि होइन। यो हामी सबैको साझा जिम्मेवारी हो। समाज भनेको सरकार, प्रहरी, विद्यालय वा कुनै एउटा संस्था मात्र होइन। समाज हामी सबै मिलेर बनेको हो। त्यसैले परिवर्तनको सुरुवात पनि हामी प्रत्येकको व्यवहारबाट हुनुपर्छ।

कुनै पनि छोरीले आफ्नो जीवनको सामान्य बाटो हिँड्दा डराउन नपरोस्। कुनै पनि आमाले आफ्नी छोरीलाई घरबाट बाहिर पठाउँदा अनावश्यक त्रासमा बाँच्न नपरोस्। कुनै पनि छोरालाई पुरुष भएको कारण अरूमाथि अधिकार जमाउने छुट छैन भन्ने कुरा स्पष्ट रूपमा बुझाइयोस्। र कुनै पनि बालकलाई उसको लिङ्गका आधारमा होइन, उसको व्यवहार, चरित्र र मानवीय मूल्यका आधारमा राम्रो मानिस बन्न प्रेरित गरियोस्।

किनकि एउटी छोरीलाई जन्म दिने कोख एउटी आमाको हुन सक्छ, तर उसलाई सुरक्षित, सम्मानित र स्वतन्त्र भएर बाँच्न सक्ने समाज निर्माण गर्ने जिम्मेवारी हामी सबैको हो। एउटा परिवारले आफ्नो छोरालाई राम्रो संस्कार दिन सक्छ, तर त्यही संस्कारलाई विद्यालय, समाज र राज्यले पनि बलियो बनाउनुपर्छ। तब मात्र हाम्रो समाजमा वास्तविक परिवर्तन आउन सक्छ।

अब छोरीलाई डराएर होइन, छोरालाई मानवता सिकाएर समाज बदलौँ। अब छोरीलाई मात्र सावधानीको पाठ पढाएर होइन, सबैलाई जिम्मेवारीको पाठ पढाएर समाज बदलौँ। अब छोरीलाई बाँधेर होइन, हिंसात्मक सोच र गलत व्यवहारलाई रोक्ने बलियो संस्कार, प्रभावकारी कानुन र जिम्मेवार सामाजिक वातावरण निर्माण गरेर समाज बदलौँ।

अब मौन भएर बस्ने समय होइन। सत्य, न्याय, सम्मान र समानताको पक्षमा निर्भय भएर आवाज उठाउने समय हो। कुनै पनि अन्यायलाई केवल पीडितको व्यक्तिगत समस्या भनेर पन्छाउने होइन, त्यसलाई समाजको साझा सरोकारका रूपमा लिनुपर्ने समय हो।

म चाहन्छु—एक दिन यस्तो समाज बनोस्, जहाँ कुनै पनि आमाले आफ्नी छोरीलाई जन्म दिँदा पहिलोपटक यस्तो प्रश्न गर्न नपरोस्—“मेरी छोरी यो समाजमा सुरक्षित भएर बाँच्न पाउली त?”

त्यो दिन आउँदा मात्र हामीले आफूलाई सभ्य समाज निर्माणको यात्रामा सफल भएको महसुस गर्न सक्नेछौँ। जुन दिन छोरीले आफ्नो जीवन, सपना र स्वतन्त्रताका लागि अनावश्यक डर बोक्नुपर्ने छैन, जुन दिन छोरा आफ्नो शक्ति र अधिकारको अर्थ अरूलाई दबाउनु होइन, अरूको सम्मान गर्नु हो भनेर गर्वका साथ बाँच्नेछ, जुन दिन घरबाटै समानता र सम्मानको संस्कार सुरु हुनेछ—त्यो दिन हाम्रो समाज वास्तवमै सुरक्षित र मानवीय बन्नेछ।

छोराहरू कलङ्क होइनन्। छोरीहरू बोझ होइनन्। कुनै पनि बालबालिका समस्या होइनन्। गलत संस्कार, हिंसात्मक सोच, असमान व्यवहार र अन्यायलाई सामान्य मान्ने प्रवृत्ति नै हाम्रो वास्तविक चुनौती हो।

त्यसैले आजैदेखि छोरीलाई मात्र होइन, छोरालाई पनि असल मानिस बन्ने शिक्षा दिऔँ। छोरीलाई अधिकार दिऔँ, छोरालाई जिम्मेवारी बुझाऔँ। छोरीलाई आत्मविश्वास दिऔँ, छोरालाई आत्मसंयम सिकाऔँ। छोरीलाई आफ्नो आवाज उठाउन सिकाऔँ, छोरालाई अरूको आवाज सुन्न र सम्मान गर्न सिकाऔँ।

समाज बदल्ने सुरुवात घरबाटै हुन्छ।
र घर बदल्ने सुरुवात हाम्रो संस्कारबाट हुन्छ।