मोबाइलले जोडिएको संसार, टाढिँदै गएको परिवार : ‘साइलेन्स डिभोर्स’को चुनौती

 विज्ञान र प्रविधिले जीवन सहज बनाइरहेको छ, तर विवेकहीन प्रयोगले परिवारभित्रै संवाद, आत्मीयता र भावनात्मक सम्बन्ध कमजोर बनाउँदै गएको छ

 सुभद्रा भट्टराई

आज एउटै घरमा बसेका मानिसहरू संसारका जुनसुकै कुनामा रहेका व्यक्तिसँग मोबाइलमार्फत जोडिन सक्छन्। तर, विडम्बना यस्तो छ कि प्रविधिले संसारलाई नजिक ल्याउँदै गर्दा कतिपय परिवारभित्रका मानिसहरू भने एकअर्काबाट भावनात्मक रूपमा टाढिँदै गएका छन्। एउटै कोठामा बसेर पनि आ–आफ्नै मोबाइलको स्क्रिनमा हराउने प्रवृत्तिले पारिवारिक संवाद र आत्मीयतामाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ।

हामी विज्ञान र प्रविधिको तीव्र विकासको युगमा छौँ। प्रविधिले मानव जीवनलाई सरल, सहज र गतिशील मात्र बनाएको छैन, संसारलाई नै एउटा सानो गाउँमा परिणत गरिदिएको छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार, व्यापार, बैंकिङदेखि दैनिक जीवनका असंख्य काम आज मोबाइल र इन्टरनेटको माध्यमबाट सहज रूपमा सम्पन्न भइरहेका छन्। यस अर्थमा सूचना–प्रविधि आधुनिक मानव सभ्यताको महत्वपूर्ण उपलब्धि हो।

तर, कुनै पनि प्रविधिको मूल्य त्यसको अस्तित्वमा मात्र होइन, त्यसको प्रयोग कसरी गरिन्छ भन्ने कुरामा निर्भर हुन्छ। विवेक, अनुशासन र जिम्मेवारीबिनाको प्रयोगले उपयोगी साधनलाई नै समस्याको स्रोत बनाउन सक्छ। आज मोबाइल फोन र सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रयोगले व्यक्ति, परिवार र समाजमा पारिरहेको प्रभावबारे गम्भीर भएर सोच्नुपर्ने समय आएको छ।

 मोबाइल : आवश्यकता कि निर्भरता?

अधिकांश अभिभावक आफ्ना सन्तानलाई समयअनुकूल शिक्षा, सूचना र प्रविधिको पहुँच दिलाउने उद्देश्यले मोबाइल उपलब्ध गराउँछन्। कतिपय अवस्थामा यो आवश्यकता हुन्छ भने कतिपय अवस्थामा सामाजिक दबाब वा देखासिकीले पनि भूमिका खेल्न सक्छ। तर मोबाइल उपलब्ध गराइसकेपछि बालबालिका र किशोरकिशोरीले त्यसको प्रयोग कसरी गरिरहेका छन्, कति समय बिताइरहेका छन् र त्यसले उनीहरूको अध्ययन, व्यवहार तथा सामाजिक सम्बन्धमा कस्तो प्रभाव पारिरहेको छ भन्ने विषयमा पर्याप्त ध्यान पुग्न नसकेको देखिन्छ।

सामाजिक सञ्जाल, अनलाइन मनोरञ्जन र निरन्तर आउने सूचनाको आकर्षणले कतिपय बालबालिकामा अध्ययन, सिर्जनशील गतिविधि, खेलकुद र प्रत्यक्ष सामाजिक सम्बन्धभन्दा मोबाइलमा बढी समय बिताउने प्रवृत्ति बढिरहेको छ। अत्यधिक र अनियन्त्रित डिजिटल प्रयोगले समय व्यवस्थापन, एकाग्रता, निद्रा, सामाजिक व्यवहार तथा मानसिक–भावनात्मक स्वास्थ्यमा समेत प्रतिकूल असर पार्न सक्छ।

तर यहाँ एउटा कुरा स्पष्ट हुन आवश्यक छ—मोबाइल वा सामाजिक सञ्जाललाई मात्र सबै समस्याको मूल कारण मान्नु उचित हुँदैन। पारिवारिक वातावरण, विद्यालयको भूमिका, साथीसङ्गत, आर्थिक अवस्था, सामाजिक परिवेश, अभिभावकीय निगरानीको अभाव तथा बालबालिकाको भावनात्मक आवश्यकताजस्ता अनेक पक्षले उनीहरूको व्यवहार निर्माण गर्छन्।

त्यसैले समस्या समाधानका लागि प्रविधिलाई दोष दिनुभन्दा यसको प्रयोगसँगै जोडिएका सामाजिक र पारिवारिक कारणलाई पनि बुझ्न आवश्यक छ।

 बालबालिकालाई मोबाइलभन्दा बढी चाहिन्छ माया र मार्गदर्शन

सीमावर्ती क्षेत्रका विद्यालयमा शिक्षकका रूपमा काम गर्ने क्रममा मैले पनि यस्ता धेरै अवस्थालाई नजिकबाट देख्ने र अनुभव गर्ने अवसर पाएकी छु।

कतिपय बालबालिकाका अभिभावक रोजगारीका लागि विदेशमा छन्। कतिपय अभिभावकबाट अलग भएर आफन्तको संरक्षणमा हुर्किरहेका छन्। कतिपयले परिवारभित्रै सम्बन्धको अस्थिरता, अभिभावकीय अनुपस्थिति वा पर्याप्त भावनात्मक हेरचाहको अभाव सामना गरिरहेका छन्।

यस्ता परिस्थितिमा बालबालिकालाई केवल ‘अनुशासनहीन’ भनेर हेर्नुभन्दा उनीहरूको व्यवहार पछाडिका कारण बुझ्नु अझ आवश्यक हुन्छ।

बालबालिकालाई महँगो मोबाइल, राम्रो विद्यालय वा भौतिक सुविधा उपलब्ध गराउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। उनीहरूलाई समय, संवाद, सुरक्षा, विश्वास, मार्गदर्शन र भावनात्मक साथ पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

कहिलेकाहीँ एउटा बालबालिकाले खोजेको कुरा महँगो उपकरण होइन, उसलाई ध्यान दिएर सुन्ने एउटा व्यक्ति मात्र हुन सक्छ।

 जब एउटै घरमा बसेर पनि मानिसहरू टाढिन्छन्

मोबाइलको बढ्दो प्रयोगले पारिवारिक सम्बन्धमा पारिरहेको अर्को प्रभाव अझ सूक्ष्म र गम्भीर छ।

पहिले परिवारका सदस्यहरू साँझ एकै ठाउँमा बसेर दिनभरिका अनुभव सुनाउँथे, दुःख–सुख बाँड्थे र आपसी समस्या समाधानका उपाय खोज्थे। अहिले एउटै घरमा बसेका मानिसहरू पनि आ–आफ्नै स्क्रिनमा व्यस्त रहने अवस्था सामान्य बन्दै गएको छ।

श्रीमान्–श्रीमती, अभिभावक–सन्तान तथा परिवारका अन्य सदस्यबीच प्रत्यक्ष संवादको समय घट्दै गएको छ।

यहीँबाट एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ—

के हामी प्रविधिका माध्यमबाट संसारसँग जोडिँदै गर्दा आफ्नै परिवारसँग भने टाढिँदै त गइरहेका छैनौँ?

विशेषगरी वैवाहिक सम्बन्धमा यसको प्रभाव अझ संवेदनशील हुन सक्छ। एउटै घरमा बसेर पनि एकअर्कासँग कुरा नगर्ने, भावनात्मक आवश्यकता नबुझ्ने, समस्या र खुसी साटासाट नगर्ने तथा लामो समयसम्म संवादविहीन रहने अवस्थाले सम्बन्धमा दूरी बढाउन सक्छ।

कानुनी रूपमा सम्बन्ध कायम रहे पनि भावनात्मक निकटता, विश्वास र आत्मीयता क्रमशः कमजोर हुँदै जान सक्छ।

‘साइलेन्स डिभोर्स’ : सम्बन्धविच्छेदबिनाको दूरी

यस अवस्थालाई बुझाउन पछिल्लो समय प्रयोग हुने **‘साइलेन्स डिभोर्स’ (Silent Divorce)** भन्ने अभिव्यक्ति सान्दर्भिक देखिन्छ।

यसको अर्थ कानुनी रूपमा सम्बन्धविच्छेद हुनु होइन। बरु, सम्बन्ध कायम रहेकै अवस्थामा श्रीमान्–श्रीमतीबीच भावनात्मक दूरी बढ्दै जानु, संवाद हराउँदै जानु र एकअर्काको जीवनमा सहभागी हुने इच्छा तथा आत्मीयता क्रमशः कमजोर हुँदै जानुलाई यस शब्दले संकेत गर्छ।

यद्यपि यस्तो भावनात्मक दूरीको कारण मोबाइल वा सामाजिक सञ्जाल मात्र हुँदैन। आर्थिक तनाव, कामको दबाब, विश्वासको संकट, पारिवारिक विवाद, मानसिक तनाव, असमान जिम्मेवारी, वैवाहिक अपेक्षाबीचको अन्तर तथा लामो समयदेखिको संवादहीनताजस्ता धेरै कारणले सम्बन्धमा दूरी आउन सक्छ।

त्यसैले ‘साइलेन्स डिभोर्स’लाई मोबाइल प्रयोगसँग मात्र जोडेर हेर्नुभन्दा यसलाई आधुनिक पारिवारिक सम्बन्धमा देखापर्न सक्ने एउटा व्यापक चुनौतीका रूपमा बुझ्नु उचित हुन्छ।

 दोष प्रविधिको होइन, प्रयोगको हो

प्रविधि आफैँमा दोषी होइन।

मोबाइलले परिवारका सदस्यलाई टाढा रहेका आफन्तसँग जोड्न सक्छ, बालबालिकालाई ज्ञान र सिकाइको अवसर दिन सक्छ, नयाँ सीप सिक्न सहयोग गर्न सक्छ र संसारका असंख्य स्रोतसम्म पहुँच पुर्‍याउन सक्छ।

समस्या त्यतिबेला उत्पन्न हुन्छ, जब साधनले हाम्रो समय, ध्यान र सम्बन्धमाथि नियन्त्रण गर्न थाल्छ।

त्यसैले अब प्रश्न मोबाइल प्रयोग गर्ने कि नगर्ने भन्ने होइन; **कति, कसरी, कहिले र कुन उद्देश्यका लागि प्रयोग गर्ने भन्ने हो।**

 परिवारबाट सुरु होस् डिजिटल अनुशासन

परिवारभित्र डिजिटल अनुशासनको संस्कार विकास गर्न आवश्यक छ। भोजन गर्ने समय, पारिवारिक छलफल, सुत्नुअघिको समय तथा एकअर्कासँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने क्षणलाई सकेसम्म स्क्रिनमुक्त बनाउन सकिन्छ।

अभिभावकले बालबालिकालाई मात्र मोबाइलको सीमा सिकाएर पुग्दैन; आफूले पनि त्यसको उदाहरण प्रस्तुत गर्नुपर्छ। बालबालिकालाई ‘मोबाइल नचलाऊ’ भन्ने अभिभावक स्वयं निरन्तर मोबाइलमा व्यस्त छन् भने त्यो सन्देश प्रभावकारी हुँदैन।

विद्यालयले पनि डिजिटल साक्षरतालाई केवल प्रविधि चलाउने सीपका रूपमा होइन, प्रविधिको जिम्मेवार र सुरक्षित प्रयोग गर्ने संस्कारका रूपमा विकास गर्नुपर्छ।

विद्यार्थीलाई सामाजिक सञ्जालको सकारात्मक प्रयोग, अनलाइन सुरक्षा, साइबर दुर्व्यवहार, गलत सूचना, गोपनीयता, समय व्यवस्थापन तथा डिजिटल व्यवहारका विषयमा सचेत गराउन आवश्यक छ।

बालबालिकाको व्यवहारमा असामान्य परिवर्तन देखिएमा त्यसलाई तुरुन्तै अनुशासनको समस्या भनेर दण्डित गर्नुको सट्टा उनीहरूको कुरा सुन्ने, कारण बुझ्ने र आवश्यक परे शिक्षक, अभिभावक तथा सम्बन्धित विशेषज्ञको सहयोग लिने वातावरण बनाउनुपर्छ।

विशेषगरी पारिवारिक विखण्डन, अभिभावकीय अनुपस्थिति वा अन्य कठिन परिस्थितिबाट गुज्रिरहेका बालबालिकालाई थप संवेदनशीलता र संरक्षण आवश्यक हुन्छ।

राज्यको जिम्मेवारी पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण

बाल संरक्षण, डिजिटल साक्षरता, साइबर सुरक्षा, लागुपदार्थ नियन्त्रण, विद्यालयमा मनोसामाजिक सहयोग तथा जोखिममा रहेका बालबालिकाका लागि सामाजिक सुरक्षा र परामर्श सेवालाई प्रभावकारी बनाउन आवश्यक छ।

प्रविधिको विस्तारसँगै त्यसबाट उत्पन्न हुन सक्ने सामाजिक चुनौतीलाई सम्बोधन गर्ने नीति र संरचना पनि बलियो हुनुपर्छ।

मोबाइल हाम्रो सहयोगी बनोस्, मालिक होइन

अन्ततः प्रविधिको उद्देश्य मानिसलाई मानिससँग जोड्नु हो, एकअर्काबाट भावनात्मक रूपमा टाढा बनाउनु होइन। मोबाइल हाम्रो जीवनको सहयोगी बन्नुपर्छ, मालिक होइन। सामाजिक सञ्जालले हाम्रो सम्बन्ध विस्तार गर्नुपर्छ, वास्तविक सम्बन्धलाई विस्थापित गर्नु हुँदैन।

आज हामीले आफ्ना सन्तानलाई मोबाइल दिनुभन्दा पहिले उनीहरूलाई आफ्नो समय दिन सिक्नुपर्छ। श्रीमान्–श्रीमतीले एउटै घरमा बसेर एउटै स्क्रिन हेर्नुभन्दा केही समय एकअर्काको आँखामा हेरेर कुरा गर्न सिक्नुपर्छ। परिवारका सदस्यले एकअर्काको ‘अनलाइन स्टाटस’ हेर्नुभन्दा एकअर्काको मनस्थिति बुझ्न बढी ध्यान दिनुपर्छ।

विज्ञान र प्रविधिको युगबाट पछि फर्कन सम्भव छैन, न त आवश्यक नै छ। आवश्यक कुरा यति मात्र हो—

प्रविधि हाम्रो जीवनको साधन बनोस्, जीवनको विकल्प होइन।

समयमै सचेत बनौँ। मोबाइल र सामाजिक सञ्जालको विवेकपूर्ण प्रयोग गरौँ। परिवारभित्र हराउँदै गएको संवाद, विश्वास र आत्मीयतालाई पुनः जीवन्त बनाऔँ।

किनकि बलियो परिवार, जिम्मेवार नागरिक र स्वस्थ समाज निर्माणको आधार प्रविधिको पहुँच मात्र होइन—मानवीय सम्बन्धको गहिराइ पनि हो।