नेपालको वामपन्थी तथा कम्युनिस्ट आन्दोलनका पुराना नेता, झापा आन्दोलनका योद्धा तथा नख्खु जेल ब्रेकका एक प्रमुख पात्र घनेन्द्र बस्नेत अब हामीमाझ रहनुभएन। लामो समयदेखि क्यान्सरसँग संघर्ष गरिरहनुभएका बस्नेतको २०८३ असोज १४ गते बुधबार साँझ भक्तपुरस्थित क्यान्सर अस्पतालमा उपचारका क्रममा निधन भएको हो। उहाँ ७१ वर्षको हुनुहुन्थ्यो।
वि.सं. २००९ साल असोज २५ गते भोजपुरको कुलुङ, कामलेटारमा जन्मिनुभएका घनेन्द्र बस्नेतको जीवन नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलन, पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्धको संघर्ष, लामो जेल जीवन र राजनीतिक त्यागको एउटा महत्त्वपूर्ण अध्यायका रूपमा स्मरण गरिनेछ। उहाँले आफ्नो जीवनको अत्यन्त लामो र कठिन समय जेलभित्र बिताउनुभयो। विभिन्न स्रोतमा उहाँको जेल जीवन करिब १७ वर्ष अथवा १६ वर्ष तीन महिनाभन्दा बढी रहेको उल्लेख पाइन्छ। जेल जीवनको बीचमा केही दिनबाहेक निरन्तर कारागारमा रहनुपरेको विवरणसमेत उहाँसँग सम्बन्धित संस्मरणमा उल्लेख छ।
घनेन्द्र बस्नेतको राजनीतिक चेतनाको विकास उहाँकै जन्मभूमि भोजपुरको कुलुङबाट सुरु भएको थियो। पञ्चायती व्यवस्थाको समयमा गाउँमा हुने राजनीतिक तथा सामाजिक विभेद, थिचोमिचो र अन्यायले उहाँलगायत त्यतिबेलाका युवाहरूलाई प्रगतिशील राजनीतितर्फ आकर्षित गरेको थियो। विद्यार्थी जीवनमै उहाँ वामपन्थी विचारसँग नजिकिनुभयो। तत्कालीन राजनीतिक साहित्य, कम्युनिस्ट विचारधारासँग सम्बन्धित सामग्री र प्रगतिशील नेताहरूसँगको सम्पर्कले उहाँको राजनीतिक चेतनालाई थप गहिरो बनाउँदै लग्यो।
२०२६ सालमा एसएलसी उत्तीर्ण गरेपछि उहाँ अध्ययनका लागि वीरगन्ज पुग्नुभयो। वीरगन्जको कलेज अफ एजुकेसनमा अध्ययन गर्ने क्रममा उहाँ तत्कालीन विद्यार्थी राजनीतिमा सक्रिय बन्नुभयो। त्यहाँ देशका विभिन्न भागबाट आएका युवाहरूबीच राजनीतिक बहस र विचारको आदानप्रदान हुने गर्दथ्यो। यही परिवेशमा उहाँ झापा आन्दोलन र त्यसबेलाको उग्र वामपन्थी राजनीतिक धारसँग जोडिन पुग्नुभयो। उहाँको राजनीतिक जीवनमा झापा आन्दोलन एउटा निर्णायक मोड बन्यो।
झापा आन्दोलनका क्रममा घनेन्द्र बस्नेतले संगठनात्मक जिम्मेवारीसमेत सम्हाल्नुभयो। झापामा उहाँलाई जिल्ला तहको जिम्मेवारी दिइएको थियो र उहाँ आन्दोलनको संगठन तथा परिचालनमा सक्रिय रहनुभयो। तत्कालीन पञ्चायती राज्यसत्ताले झापा आन्दोलनमाथि व्यापक दमन गरेपछि उहाँ भूमिगत राजनीतिक गतिविधिमा समेत संलग्न हुनुभयो। अन्ततः उहाँ पक्राउ पर्नुभयो र त्यसपछि उहाँको जीवनको ठूलो हिस्सा कारागारका कठोर दिनहरूमा बित्यो।
पक्राउ परेपछि उहाँलाई झापा हुँदै वीरगन्ज र त्यसपछि केन्द्रीय कारागारलगायत विभिन्न जेलमा राखिएको विवरण पाइन्छ। जेलभित्र पनि राजनीतिक बन्दीहरूले आफ्नो अधिकार र सामूहिक जीवनका लागि संघर्ष गरिरहे। खाना पकाउन नदिने र बन्दीहरूलाई अलग-अलग राख्ने व्यवस्थाविरुद्ध राजनीतिक बन्दीहरूले आन्दोलन चलाउँदा घनेन्द्र बस्नेत पनि त्यसमा सक्रिय रहनुभएको थियो। उहाँ जेलभित्रै राजनीतिक बन्दीहरूको संगठनात्मक गतिविधिमा समेत जिम्मेवार भूमिकामा रहनुभयो।
तर घनेन्द्र बस्नेतको जीवनसँग सबैभन्दा गहिरोसँग जोडिएको घटना हो—२०३३ सालको ऐतिहासिक नख्खु जेल ब्रेक। पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्धको राजनीतिक संघर्षमा जेल परेका झापा आन्दोलनका नेताहरूले जेलभित्रबाटै बाहिर निस्कने योजना बनाए। पर्खाल नाघेर वा सुरक्षाकर्मीमाथि आक्रमण गरेर भाग्ने विकल्पभन्दा सुरुङ खनेर बाहिर निस्कने योजना अघि सारियो। लामो तयारीपछि जेलभित्रै सुरुङ खनियो र २०३३ साल चैत १२ गते राजनीतिक बन्दीहरू नख्खु कारागारबाट बाहिर निस्कन सफल भए। उक्त जेल ब्रेकमा घनेन्द्र बस्नेतसहित १५ जना राजनीतिक बन्दी सहभागी थिए।
नख्खु जेल ब्रेक केवल जेलबाट भाग्ने एउटा घटना थिएन; त्यो पञ्चायती शासनविरुद्ध जेलभित्रैबाट गरिएको साहसिक राजनीतिक प्रतिरोधका रूपमा कम्युनिस्ट आन्दोलनको इतिहासमा स्मरण गरिन्छ। जेलबाट बाहिरिएपछि झापातर्फ जाने क्रममा घनेन्द्र बस्नेतलगायत केही नेताहरू पुनः पक्राउ परे। जेलबाट बाहिरिएको करिब चार दिनपछि उहाँ पथलैयाको जंगलबाट पुनः पक्राउ पर्नुभएको विवरण उपलब्ध छ।
पुनः पक्राउ परेपछि उहाँले अझ कठोर यातना र कारागार जीवन सामना गर्नुपर्यो। लामो समय हतकडी र नेलसहित कठोर अवस्थामा राखिएको, गोलघरमा बन्दी बनाइएको र शारीरिक तथा मानसिक यातना भोग्नुपरेको उहाँसँग सम्बन्धित संस्मरणहरूमा उल्लेख छ। त्यतिबेलाको कठोर जेल जीवनले उहाँको स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन असर पारेको थियो। लामो समय श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्यासँग जुध्नुभएका बस्नेत अन्ततः क्यान्सरसँग पनि संघर्ष गर्नुपर्यो। पछिल्लो समय उहाँ फोक्सो तथा घाँटीको क्यान्सरबाट पीडित हुनुहुन्थ्यो र उपचारकै क्रममा उहाँको निधन भयो।
बहुदलीय व्यवस्था पुनःस्थापित भएपछि घनेन्द्र बस्नेतको राजनीतिक यात्रा जेल र भूमिगत संघर्षबाट संसदीय राजनीतितर्फ अघि बढ्यो। उहाँ नेकपा एमालेको केन्द्रीय कमिटी सदस्यका रूपमा जिम्मेवारीमा रहनुभयो। उहाँ २०४८ सालको आमनिर्वाचनमा संखुवासभा–२ बाट र २०५६ सालको निर्वाचनमा भोजपुर–१ बाट प्रतिनिधिसभा सदस्यमा निर्वाचित हुनुभयो। यसरी उहाँले सडक, भूमिगत संघर्ष र जेल जीवन हुँदै संसद्मार्फत समेत जनप्रतिनिधिका रूपमा भूमिका निर्वाह गर्नुभयो।
राजनीतिक जीवनका विभिन्न चरणमा उहाँले पार्टीभित्र संगठनात्मक जिम्मेवारी पनि सम्हाल्नुभयो। एमाले विभाजनपछि उहाँ नेकपा एकीकृत समाजवादीसँग जोडिनुभयो र उपाध्यक्षको जिम्मेवारीमा रहनुभयो। त्यसपछि कम्युनिस्ट आन्दोलनमा विकसित विभिन्न राजनीतिक धार र पुनर्गठनका क्रममा उहाँ नयाँ राजनीतिक सहकार्यतर्फ पनि अघि बढ्नुभयो। पछिल्लो समय उहाँ नेकपा संयुक्तसँग सम्बन्धित राजनीतिक गतिविधिमा रहनुभएको थियो।
घनेन्द्र बस्नेतको जीवनलाई केवल उहाँले सम्हालेका राजनीतिक पद र जिम्मेवारीका आधारमा मात्र सम्झन सकिँदैन। उहाँको राजनीतिक जीवनको सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष लामो संघर्ष, जेल जीवन र वैचारिक प्रतिबद्धतासँग जोडिएको छ। युवा अवस्थामै राजनीतिक आन्दोलनमा होमिनुभएका उहाँले पञ्चायती शासनको कठोर दमन, लामो कारागार जीवन, जेलभित्रको संघर्ष, नख्खु जेल ब्रेक र पुनः गिरफ्तारीजस्ता अनेक कठिन परिस्थितिको सामना गर्नुभयो। त्यसपछि पनि उहाँ राजनीतिबाट अलग हुनुभएन र बहुदलीय व्यवस्था प्राप्तिपछि जनप्रतिनिधिका रूपमा समेत सक्रिय रहनुभयो।
उहाँको निधनप्रति विभिन्न राजनीतिक व्यक्तित्व तथा संस्थाहरूले दुःख व्यक्त गरेका छन्। नेकपा एमालेका अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीले घनेन्द्र बस्नेतलाई झापा आन्दोलनका योद्धाका रूपमा स्मरण गर्दै नेपालको कम्युनिस्ट तथा लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा उहाँको योगदान अविस्मरणीय रहेको बताएका छन्। ओलीले लामो जेल जीवन र यातनाका अनेक शृङ्खला पार गरेर लोकतान्त्रिक अधिकार प्राप्त भएको प्रसंग उल्लेख गर्दै बस्नेतप्रति श्रद्धाञ्जली व्यक्त गरेका छन्।
घनेन्द्र बस्नेतको भौतिक शरीर अब हामीमाझ छैन। तर एउटा पुस्ताले भोगेको राजनीतिक संघर्ष, जेलका अँध्यारा दिन, पञ्चायती शासनविरुद्धको प्रतिरोध र नख्खु जेल ब्रेकजस्ता ऐतिहासिक घटनासँग जोडिएको उहाँको जीवन नेपाली राजनीतिक इतिहासको एउटा महत्त्वपूर्ण स्मृतिका रूपमा बाँकी रहनेछ। पद र सत्ताभन्दा संघर्षका कठिन दिनमा देखाएको प्रतिबद्धता, जेलभित्र बिताएको लामो समय र राजनीतिक आन्दोलनमा पुर्याएको योगदानकै कारण उहाँलाई सम्झनेहरूका लागि घनेन्द्र बस्नेत एउटा त्यस्तो पुस्ताका प्रतिनिधि हुनुहुन्छ, जसले आफ्नो जीवनको ठूलो हिस्सा राजनीतिक परिवर्तनको संघर्षमा बितायो।
आज उहाँको स्मृतिमा श्रद्धाञ्जली अर्पण गरिरहँदा उहाँले बाँचेको संघर्षपूर्ण जीवनलाई सम्झनु भनेको नेपाली समाजले पार गरेको राजनीतिक यात्राको एउटा कठिन अध्यायलाई सम्झनु पनि हो। भोजपुरको एउटा गाउँबाट सुरु भएको उहाँको राजनीतिक यात्रा झापा आन्दोलन हुँदै देशको कम्युनिस्ट आन्दोलन, जेलका कठोर भित्ताहरू, नख्खु जेल ब्रेक र अन्ततः संसदीय राजनीतिसम्म पुगेको थियो। उहाँले भोगेका संघर्ष, त्याग र कठिनाइहरू उहाँको व्यक्तिगत जीवनका घटना मात्र नभएर नेपालको राजनीतिक परिवर्तनसँग गाँसिएका इतिहासका साक्षी पनि हुन्।
घनेन्द्र बस्नेतप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जली। उहाँले देखेको राजनीतिक परिवर्तनको सपना, उहाँले बोकेको विचार र उहाँले भोगेको संघर्षको इतिहास आगामी पुस्ताले पनि गम्भीरतापूर्वक सम्झिरहनेछ।
