विचार

मजदुरले अधिकार पाएको दिन

पुरुषोत्तम बस्नेत

मेमहिनाको पहिलो दिनलाई सबै मजदुर वर्गले लामो सङ्घर्ष र ठूलो बलिदानबाट आफ्नो अधिकार स्थापित गरेको एक ऐतिहासिक दिनका रूपमा स्मरण गर्छन् । अठारौँ शताब्दीको प्रारम्भसँगै अमेरिकाको विभिन्न भागमा उद्योगधन्दा खुलिरहेका थिए । अमेरिका एक औद्योगिक मुलुकका रूपमा अघि आइरहेको थियो । त्यहाँको कारखानामा काम गर्ने मजदुरको सङ्ख्यामा हरेक दिन वृद्धि भइरहेको थियो तर मजदुरले अनेक शोषण, अन्याय र अव्यवस्थालाई बेहोरिरहन परेको थियो ।

कतिपय मजदुरले बिहान उज्यालो भएदेखि साँझको अँध्यारोसम्म अनवरत् रूपले एघार–बाह्र घण्टाभन्दा बढी समयसम्म काम गरिरहनु पथ्र्यो । उनीहरूले काम गरेअनुरूप ज्याला पाउँदैनथे । उनीहरूले प्रत्येक दिन कति घण्टा काम गर्नुपर्ने हो, त्यसको निर्धारण गरिएको थिएन । कारखाना फोहोर, अस्वस्थकर र असुरक्षित थिए । उनीहरू बिरामी परे वा कारखानामा काम गर्दागर्दै दुर्घटनामा परे, उपचारको कुनै व्यवस्था थिएन । कारखाना सञ्चालकले प्रशस्त मुनाफा कमाइरहेका थिए । मुनाफा, तिनै मजदुरको श्रम र मेहनतबाट प्राप्त भएको हो र मजदुरप्रति उदार हुनुपर्छ भन्ने सोचाइ उनीहरूमा थिएन ।

मजदुरले न्यायोचित रूपले पारिश्रमिक पाउन तथा कारखानालाई स्वस्थकर बनाउन र अरू आवश्यक सुधार गर्न कारखाना सञ्चालकलाई पटक–पटक आग्रह गरे तर उनीहरूले मजदुरको कुनै पनि मागलाई ध्यान दिएनन् । यी अन्याय र अव्यवस्थालाई अरू सहन गर्न नसक्ने अवस्थामा मजदुर पुगे । उनीहरूका बीचमा एकता कायम हुन सके मात्र सबै शोषण र अव्यवस्थालाई निराकरण गर्न सकिन्छ भन्ने वस्तुपरक सोचाइ मजदुरमा बढ्दै गयो । उनीहरू सङ्गठित हुँदै गए । अस्वस्थकर एवं असुरक्षित अवस्थामा रहेका कारखानाको स्थितिमा शीघ्र सुधार गरियोस् भन्ने आदि माग राखेर सन् १८८४ को मे महिनाको पहिलो दिनदेखि मजदुरले अमेरिकाको धेरै कारखानामा आन्दोलन प्रारम्भ गरे । त्यसमा हजारौँ मजदुर सम्मिलित थिए । त्यसले मजदुरलाई उत्साह, साहस र आत्मविश्वास बढायो । उनीहरू अझ सङ्गठित हुँदै गए ।

कारखाना सञ्चालकले मजदुरको मागलाई ध्यान दिएनन् । त्यसपछिको पूरै दुई वर्षलाई मजदुरले आफ्नो सङ्गठन सशक्त पार्न उपयोग गरे । मजदुरले युनियन गठन गर्न पाउनुपर्ने तथा आठ घण्टा काम, आठ घण्टा आराम र आठ घण्टा मनोरञ्जन भन्नेसमेतका कतिपय माग राखेर, सन् १८८६ को मे महिनाको पहिलो दिनदेखि फेरि आन्दोलन प्रारम्भ गरे । यस पटकको आन्दोलन निकै सशक्त भएर मजदुरको बलियो सङ्गठनको आधारमा अघि बढ्यो । यो सुरुमा सिकागो सहरमा मात्र केन्द्रित थियो । छिटै आन्दोलन अमेरिकाको अरू धेरै भागमा पनि सशक्त रूपमा फैलँदै गयो । यस पटक पनि कारखाना सञ्चालक र सरकारले मजदुरको मागमा कुनै सहानुभूति देखाएनन् ।

वि.सं. २००३ को फागुन २१ देखि विराटनगरमा मजदुर आन्दोलन प्रारम्भ भयो । त्यसलाई पनि यही मे महिनाको पहिलो दिनदेखि सुरु भएको मजदुर आन्दोलनले उत्साह र प्रेरणा दिएको थियो । विराटनगर दक्षिणको डेढ माइल क्षेत्रफलको भूभागलाई औद्योगिक क्षेत्रमा परिणत गरिएको थियो । त्यहाँ विभिन्न कारखाना सञ्चालन गरिएका थिए । त्यहाँको कटन मिलमा केही महिनादेखि गिरिजाप्रसाद कोइरालाले काम गर्न थाल्नुभएको थियो । जुट मिलमा तारणीप्रसाद कोइराला, गहेन्द्रहरि शर्मा, युवराज अधिकारी तथा केमिकल कारखानामा मनमोहन अधिकारी काम गर्नुहुन्थ्यो ।

विराटनगरको कारखानाको अवस्था अठारौँ शताब्दीको अमेरिकाको कारखानाको भन्दा पनि दयनीय थियो । मजदुरले दस–बाह्र घण्टासम्म लगातार काम गरिरहन पथ्र्यो । कारखाना सञ्चालकले, उनीहरू जसलाई जहिले पनि बर्खास्त गर्न सक्थे । उनीहरू उचित ज्याला पाउँदैनथे । काम गर्नुपर्ने ठाउँहरू फोहोर र अस्वस्थकर थिए । यी सबैको उचित सुधार गरेर, मजदुरको हक र हितको रक्षा गर्न गिरिजाप्रसाद कोइराला प्रयत्नशील रहनुभएको थियो तर

कारखाना सञ्चालकको धारणा उदार थिएन । उनीहरू मजदुरको हितलाई सहानुभूतिपूर्ण तवरले हेर्न तयार थिएनन् । वि.सं. २००३ को माघ १२ र १३ मा कोलकाताको भवानीपुरमा सम्पन्न सम्मेलनले नेपाली राष्ट्रि«य काँग्रेसको स्थापना ग¥यो । देशबाट एकतन्त्रीय राणा शासनलाई समाप्त पारेर, प्रजातान्त्रिक परिपाटी कायम गर्न प्रतिबद्ध राजनीतिक पार्टीको गठन र यसको अहिंसात्मक पद्धतिमूलक उद्देश्यले गिरिजाप्रसाद कोइरालालाई उत्साहित पा¥यो । उहाँ मजदुरको हक र हित सम्बद्र्धनको आन्दोललाई अघि बढाउन अझ सक्रिय भएर लाग्नुभयो । विराटनगरमा हुने मजदुर आन्दोलन नेपाली राष्ट्रिय काँग्रेसको उद्देश्यअनुरूप अहिंसात्मक पद्धतिमा नै आधारित थियो । यसले नेपाली राष्ट्रिय कांँग्रेस र मजदुरलाई एकअर्काको सहयोगी भएर रहने स्थितिमा आबद्ध गर्नेछ भन्नेमा पनि गिरिजाबाबु विश्वस्त हुनुहुन्थ्यो ।

त्यसबेला विराटनगरको कारखानामा कार्यरत मजदुरको सङ्ख्या २५–३० हजार पुगेको थियो तर उनीहरू सङ्गठित थिएनन् । शोषण, अन्याय र असुविधालाई उनीहरू एक्लाएक्लै बेहोरिरहेका थिए । गिरिजाप्रसाद कोइरालाको निकै दिनको प्रयत्नपछि उनीहरूलाई सङ्गठित गर्ने गुरुत्तर कार्य पूरा भयो । २००३ को फागुन २० को साँझसम्म आइपुग्दा विराटनगरका सम्पूर्ण मजदुर आफ्ना माग राखेर हडतालमा सम्मिलित हुने निर्णयमा पुगे । अन्ततः भोलिपल्ट फागुन २१ गते बिहानै सबै मजदुर जुट मिलको प्राङ्गणमा जम्मा भए । उनीहरूको माग पूरा नभएसम्म काममा नफर्कने अठोटका साथ उनीहरूले हडताललाई सशक्त रूपमा अघि बढाए । त्यसै दिन मजदुरले आफ्नो युनियनको गठन गरे । सर्वसम्मतिले गिरिजाप्रसाद कोइरालालाई युनियनको अध्यक्षमा चुनियो ।

मजदुर आन्दोलन प्रभावकारी रूपमा अघि बढ्दै गयो । बीपी कोइरालालगायत नेपाली राष्ट्रि««य काँग्रेसका अरू नेताहरू पनि मजदुर आन्दोलनलाई सहयोग गर्न विराटनगर आउनुभयो । २००३ को चैत १२ का दिन बीपी कोइराला, गिरिजाप्रसाद कोइराला, तारिणीप्रसाद कोइराला, गेहेन्द्रहरि शर्मा, युवराज अधिकारी र मनमोहन अधिकारीलाई पक्राउ गरियो ।

आफ्नो युनियनका अध्यक्ष गिरिजाप्रसाद कोइरालालगायत हडताललाई सहयोग पु-याइरहेका नेताहरूलाई पक्राउ गरेकोमा मजदुर आक्रोशित भए । पक्राउ गरिएकाहरू सबैको तत्काल रिहाइको माग गर्दै चैत १४ का दिन मजदुरले विशाल जुलुस प्रदर्शन गरे । त्यसमा अरू नागरिकको पनि सहभागिता थियो । यो शान्तिपूर्ण जुलुसमा सेनाले क्रूरतापूर्वक गोली चलायो । मजदुर नेता तुलाराम तामाङ घटनास्थलमै मारिए । अरू दर्जनौँ घाइते भए । त्यसै दिन आमा दिव्या कोइराला, नलिनी उपाध्याय, इन्दिरा आचार्य, कामिनी गिरी, बालचन्द्र शर्मा, गोपालप्रसाद भट्टराई र केही मजदुर नेतालाई पक्राउ गरियो ।

नेपालमा निरङ्कुश शासनको विरोधमा नेपाली जनताले गरेको यो पहिलो आन्दोलन थियो । यसैसँग सम्बद्ध देशव्यापी सत्याग्रह र अरू आन्दोलनबाट अघि बढ्दै, २००७ को ऐतिहासिक जनक्रान्तिसम्म पुगेर नेपालमा प्रजातन्त्रको स्थापना भएको थियो । विराटनगरको तुलाराम तामाङ मारिएको स्थानलाई शहीद तुलाराम तामाङ नगर भनिन्थ्यो । वि.सं. २०१४ को जेठमा नेपाली कांँग्रेसको विशेष महाधिवेशन त्यही शहीद तुलाराम तामाङ नगरमा भएको थियो । विशेष महाधिवेशनले शहीद तुलाराम तामाङको सम्मान गर्दै उनलाई नेपालको पहिलो मजदुर शहीदका रूपमा श्रद्धाञ्जलि अर्पण गरेको थियो ।

२०१६ को जेठमा बीपी कोइरालाको नेतृत्वमा जननिर्वाचित सरकारको गठन भयो । त्यो सरकारले मजदुरको हित र अधिकारलाई व्यवस्थित गर्न २०१६ को असारमा कारखाना र मजदुरको व्यवस्थाको निमित्त बनेको ऐन २०१६ को निर्माण ग-यो । यो नेपालकोे मजदुर र कारखानाबारेको पहिलो ऐन थियो । यसका सातवटा परिच्छेद र ४१ वटा धारा थिए । यसमा मजदुरलाई हप्तामा ४८ घण्टाभन्दा बढी र प्रतिदिन आठ घण्टाभन्दा बढी काम गर्न बाध्य गर्न नपाइने, लगातार पाँच घण्टाभन्दा बढी समयसम्म काम लगाउन नपाइने, काम रोक्न नमिल्ने भए आलोपालोबाट काम गराउनुपर्ने, महिलालाई बिहान ६ देखि साँझ ६ बजेसम्म मात्र काम लगाउन पाउने आदि प्रावधान थिए ।

नेपालका मजदुरको हक र हितको उचित व्यवस्था गर्न बनेको यो ऐनमा मे महिनाको पहिलो दिनबाट लामो सङ्घर्ष गरेर मजदुरले स्थापित गरेको अधिकारको सुनिश्चितता प्रतिविम्बित थियो । यसमा आफ्नो हितका प्रति मात्र होइन, कारखानाका हितप्रति पनि सचेत रहन तथा कारखाना सुव्यवस्थित रूपमा सञ्चालन हुन सके मात्र सबैको हित सुनिश्चित हुन्छ भन्ने यथार्थप्रति पनि मजदुरलाई सजग गराइएको थियो ।गोरखापत्र अनलाइनबाट साभार

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Related Articles

Back to top button